Minimalne wymagania dla maszyn w zakresie BHP podczas ich użytkowania przez pracowników
Rozdział 6/3.
Lista kontrolna – arkusz oceny

Zakład/Wydział ........................................................             Maszyna (typ) ...................................................................
Nr fabr./inwentarzowy ............................................              Rok produkcji ........................
Lp.	Pytanie dotyczące danego wymagania	Zgodność	Czynności do
wykonania w celu
doprowadzenia
do zgodności	Termin
realizacji	Nakłady na
doprowadzenie do zgodności	Uwagi	
		TAK	NIE	NIE DOTYCZY					
1	2	3	4	5	6	7	8	9	
Minimalne wymagania dotyczące ogółu maszyn	
1.	Czy elementy sterownicze, które mają wpływ na bezpieczeństwo pracowników (np. przyciski: „START”, „STOP”) są:								
1a.	– widoczne?								
1b.	– możliwe do zidentyfikowania?
(nie są takie same pod względem kształtu, koloru; ich kształt i wymiary dostosowane są do możliwości percepcyjnych i manualnych człowieka w celu zapewnienia bezbłędnego uruchamiania ich przez obsługującego – patrz również PN-EN 61310-1: 2000 Bezpieczeństwo maszyn. Wskazywanie, oznaczanie i sterowanie. Wymagania dotyczące sygnałów wizualnych, akustycznych i dotykowych)								
1c.	– oznakowane zgodnie z Polskimi Normami?
(np. PN-EN 61310-1: 2000)								
1d.	– usytuowane poza strefami zagrożenia?
(ich obsługa nie może powodować dodatkowych zagrożeń)								
1e.	– bezpieczne?
(nie stwarzają jakichkolwiek zagrożeń w wyniku ich przypadkowego zadziałania)								
2.	Czy z miejsca głównego pulpitu sterowniczego istnieje możliwość sprawdzenia, czy nikt nie znajduje się w strefie niebezpiecznej?
(jeżeli maszyna jest wyposażona w układ wysyłający automatycznie sygnały akustyczne lub optyczne przed jej uruchomieniem, to mimo braku możliwości sprawdzenia, można uznać, że maszyna spełnia ten wymóg)								
3.	Czy osoba znajdująca się w sytuacji zagrożenia spowodowanego uruchomieniem lub zatrzymaniem maszyny ma możliwość uniknięcia skutków tego zagrożenia?
(np. ma czas na oddalenie się z miejsca zagrożenia lub zastosowanie innych metod czy środków)								
4.	Czy układ sterowania maszyny zapewnia bezpieczeństwo?
(jest niezawodny; praca maszyny poddaje się woli osoby obsługującej; nie można – działając tylko na układ sterowania maszyny – spowodować jej nieprzewidywalnych, niebezpiecznych ruchów – patrz również PN-EN 61310-3: 2002 Bezpieczeństwo maszyn. Wskazywanie, oznaczanie i sterowanie. Część 3: Wymagania dotyczące umiejscowienia i działania elementów sterowniczych)								
5.	Czy układ sterowania maszyny jest właściwe dobrany?
(jest odporny na ewentualne uszkodzenia, defekty lub działa poprawnie mimo uszkodzeń, defektów, ograniczeń, które mogą wystąpić w warunkach pracy maszyny możliwych do przewidzenia)								
6.	Czy maszyna uruchamia się tylko poprzez zadziałanie na przeznaczony do tego celu układ sterowania?
(np. tylko poprzez naciśnięcie przycisku „START”; możliwość przypadkowego, niezamierzonego uruchomienia maszyny powinna być wykluczona)								
7.	Czy układ sterujący przeznaczony do zatrzymania maszyny ma pierwszeństwo zadziałania przed układem sterowania przeznaczonym do jej uruchamiania?
(układ uruchamiający nie zadziała, gdy układ zatrzymujący jest włączony, np. wciśnięcie przycisku „START” podczas działania na przycisk „STOP” nie powinno spowodować uruchomienia maszyny)								
8.	Czy ponowne uruchomienie maszyny, bez względu na przyczynę jej zatrzymania (np. zanik napięcia elektrycznego w sieci; otwarcie, zdjęcie lub wyłączenie urządzenia ochronnego), jest możliwe tylko poprzez zadziałanie na przeznaczony do tego celu układ sterowania, o którym mowa w pkt 6?								
9.	Czy przesterowanie maszyną w celu zmiany parametrów jej pracy (np. prędkości obrotowej, ciśnienia oleju w układzie roboczym) jest możliwe tylko poprzez zadziałanie na przeznaczony do tego celu układ sterowania?
(maszyna nie może „sama” zmieniać zadanych jej parametrów pracy)
Wyjątek (również dla pkt. 8) stanowi przypadek, w którym praca maszyny jest zaprogramowana w ten sposób, że „sama” (automatycznie) dokonuje zatrzymania i ponownego uruchomienia lub zmiany parametrów pracy (np. prasa pracująca w cyklu tłoczenia elementów z blachy)								
10.	Czy maszyna posiada układ sterowania (np. uruchamiany przyciskiem „STOP”) przeznaczony do całkowitego i bezpiecznego jej zatrzymania?								
11.	Czy w przypadku, gdy maszyna posiada więcej niż jedno stanowisko obsługi (zespołowa obsługa), na każdym z nich znajduje się element sterujący (np. przycisk „STOP”) przeznaczony do zatrzymania całej maszyny lub niektórych jej części mających wpływ na bezpieczeństwo jej pracy?								
12.	Czy maszyna jest wyposażona w urządzenie zatrzymania awaryjnego ze względu na zagrożenie, jakie stwarza z powodu długiego czasu zatrzymania po wyłączeniu?
(np. maszyny, które ze względu na dużą masę ich elementów obrotowych charakteryzują się długim czasem „wybiegu” i zagrażają nadal po ich wyłączeniu, powinny posiadać hamulec awaryjny w celu wyhamowania tych elementów)								
13.	Czy w przypadku zespołowej obsługi maszyny lub, gdy stwarza ona zagrożenie dla otoczenia, zapewniona jest łatwo dostrzegalna i zrozumiała sygnalizacja ostrzegawcza i alarmowa?								
14.	Czy maszyna wielostanowiskowa jest wyposażona w urządzenia sygnalizacji dźwiękowej lub świetlnej wysyłającej automatycznie sygnały uprzedzające o jej uruchomieniu, odbierane na wszystkich stanowiskach pracy przy tej maszynie?								
15.	Czy w przypadku zatrzymania maszyny lub jej niebezpiecznych części odłącza się zasilanie energią (elektryczną, pneumatyczną, hydrauliczną) odpowiednich jej napędów?								
16.	Czy maszyna jest wyposażona w środki ochrony przed zagrożeniami spowodowanymi:								
16a.	– emisją substancji?
(np. urządzenia wyciągowe gazów spalinowych z agregatu prądotwórczego)								
16b.	– wyrzucaniem materiałów lub przedmiotów?
(np. osłony, łapacze)								
16c.	– upadkiem przedmiotów?
(np. w osłony, daszki, konstrukcję chroniącą przed spadającymi przedmiotami „FOPS”)								
17.	Czy maszyna (oraz jej części) jest pewnie zamocowana ze względu na zagrożenie, które może się pojawić w wyniku utraty jej stateczności (stabilności)?								
18.	Czy zastosowano odpowiednie środki ochrony w przypadku, gdy istnieje prawdopodobieństwo oderwania się lub rozpadnięcia części maszyny powodujące zagrożenie dla zdrowia lub życia pracowników?								
19.	Czy części ruchome maszyny, które w razie zetknięcia się z nimi mogą spowodować wypadek (znajdujące się na wysokości do 2,5 m nad poziomem podłogi stanowiska pracy), są osłonięte lub w inny sposób zapewniona jest ochrona pracownika przed zagrożeniem powodowanym przez ruch tych części?
(np. wykluczony dostęp do strefy zagrożenia lub automatyczne zatrzymywanie się ruchu części w przypadku pojawienia się pracownika w strefie zagrożenia)								
20.	Czy elementy układów napędowych maszyny lub inne elementy zagrażające spadnięciem, znajdujące się nad stanowiskiem pracy lub przejściem na wysokości ponad 2,5 m nad poziomem podłogi są osłonięte od dołu trwałymi osłonami?								
21.	Czy osłona lub urządzenie ochronne:								
21a.	– zapewnia bezpieczeństwo nie tylko obsługującemu maszynę, ale także osobom znajdującym się w pobliżu?								
21b.	– działa niezawodnie?								
21c.	– ma wytrzymałą i trwałą konstrukcję?								
21d.	– nie stwarza sama z siebie zagrożenia lub obciążenia fizycznego bądź psychicznego pracownika?								
21e.	– funkcjonuje samoczynnie, niezależnie od woli i uwagi obsługującego, w przypadkach, gdy jest to celowe i możliwe?								
21f.	– nie jest łatwo usuwalna lub odłączalna bez pomocy narzędzi?								
21g.	– jest usytuowana w odpowiedniej odległości od strefy zagrożenia?
Osłony powinny uniemożliwiać bezpośredni dostęp do strefy niebezpiecznej. Osłony niepełne (wykonane z siatki, blachy perforowanej, prętów itp.) powinny znajdować się w takiej odległości od elementów niebezpiecznych, aby przy danej wielkości i kształcie otworów nie było możliwe bezpośrednie dotkniecie tych elementów. Odległości te określone są w Polskich Normach.								
21h.	– nie utrudnia wykonywania operacji technologicznej i nie ogranicza pola widzenia cyklu pracy maszyny (jej elementów wykonawczych)?								
21i.	– ogranicza dostęp tylko do niebezpiecznej strefy pracy maszyny?
(osłona nie powinna utrudniać obsługi maszyny poprzez np. jej nadmierną wielkość)								
22.	Czy osłona lub urządzenie ochronne umożliwia:								
22a.	– zamocowanie lub wymianę części?								
22b.	– wykonywanie czynności konserwacyjnych?
(umożliwienie to powinno polegać na pozostawieniu jedynie ograniczonego dostępu do przestrzeni, w której praca konserwacyjna ma być wykonywana, w miarę możliwości, bez zdejmowania osłon i urządzeń zabezpieczających)								
23.	Czy miejsce pracy lub konserwacji maszyny posiada odpowiednie oświetlenie, stosowne do wykonywanej pracy?								
24.	Czy gorąca część maszyny (o wysokiej, niebezpiecznej dla ciała temperaturze) jest zabezpieczona przed dotknięciem częścią ciała lub zbliżenia się do niej?								
25.	Czy zmrożona część maszyny (o bardzo niskiej, niebezpiecznej dla ciała temperaturze) jest zabezpieczona przed dotknięciem częścią ciała lub zbliżenia się do niej?								
26.	Czy urządzenie ostrzegawcze maszyny jest:								
26a.	– jednoznaczne?								
26b.	– łatwo dostrzegalne?								
26c.	– zrozumiałe?								
27.	Czy jest możliwe wykonywanie prac konserwacyjnych podczas postoju maszyny?
(wymóg ten można uznać za spełniony, jeżeli w celu wykonania prac konserwacyjnych podczas ruchu maszyny stosuje się odpowiednie środki ochronne lub jest możliwość wykonania tych prac poza strefami niebezpiecznymi)								
28.	Czy maszyna jest wyposażona w odpowiednio oznakowane i łatwo rozpoznawalne urządzenia, służące do odłączania od wszystkich źródeł energii?
(w przypadku zasilania w energię elektryczną, można uznać, że wymaganie jest spełnione, jeśli jest możliwość odłączenia zasilania poprzez wyciągnięcie wtyczki z gniazda sieci elektrycznej)								
29.	Czy ponowne przyłączenie maszyny do źródła energii nie stwarza zagrożenia dla pracowników?
(np. nie powoduje uruchomienia maszyny lub wzrostu ciśnienia w obwodzie roboczym)								
30.	Czy maszyna wyposażona jest w znaki bezpieczeństwa (zakazu, nakazu, ostrzegawcze, informacyjne) zgodnie z przepisami i Polskimi Normami?
(np. PN-92/N-01255 Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa)								
31.	Czy maszyna jest oznakowana w celu zapewnienia bezpieczeństwa pracowników?
(symbole, piktogramy, barwy bezpieczeństwa – patrz PN-EN 61310-2: 2001 Bezpieczeństwo maszyn. Wskazywanie, oznaczanie i sterowanie. Wymagania dotyczące oznaczania)								
32.	Czy jest zapewniony bezpieczny dostęp i przebywanie pracowników w obszarach produkcyjnych (na stanowisku pracy) oraz strefach ustawiania i konserwowania maszyny?								
33.	Czy maszyna jest zabezpieczona przed spowodowaniem przez nią:								
33a.	– pożaru?
(np. wywołanego iskrą elektryczności statycznej w wyniku niezapobieżenia gromadzeniu się ładunków elektrycznych na elementach maszyny lub instalacji wyciągowej)								
33b.	– przegrzania?								
33c.	– uwolnienia się substancji w niej zawartej?
(dotyczy to gazów, pyłów, płynów wytworzonych, używanych lub zmagazynowanych w maszynie)								
33d.	– wybuchu?								
33e.	– porażenia prądem elektrycznym?
(zabezpieczenie może polegać np. na uniemożliwieniu:
•	kontaktu ciała z elementem czynnym – będącym pod napięciem niebezpiecznym,
•	pojawienia się i utrzymywania niebezpiecznego napięcia na elemencie, który w warunkach normalnych nie znajduje się pod napięciem – którego można bezpiecznie dotykać)								
34.	Czy maszyna zainstalowana jest w miejscu zapewniającym:								
34a.	– dostateczną przestrzeń miedzy jej ruchomymi częściami a ruchomymi bądź stałymi elementami znajdującymi się w jej otoczeniu?								
34b.	– bezpieczne dostarczanie lub odprowadzanie używanej, albo produkowanej energii lub materiałów?								
35.	Czy maszyna narażona na uderzenie pioruna zabezpieczona jest przed jego skutkami?
(np. posiada uziemioną instalację odgromową o skuteczności – oporności uziomu – potwierdzonej pomiarami)								
Dodatkowe minimalne wymagania dla maszyn mobilnych	
36.	Czy maszyna przewożąca pracowników wyposażona jest w sposób minimalizujący ryzyko wypadku podczas jazdy, zwłaszcza dostania się pracownika pod koła (gąsienice)?
(np. poprzez osłonięcie kół pełnymi błotnikami)								
37.	Czy maszynę posiadającą możliwość blokady układu napędowego, który poprzez niespodziewane zablokowanie byłby przyczyną wypadku (np. przewrócenia tej maszyny przez holowane urządzenie), dostosowano lub wyposażono w taki sposób, aby zapobiec takiemu blokowaniu?
(jeżeli nie jest możliwe uniknięcie blokowania układu napędowego, to można uznać, że zastosowanie wszelkich możliwych środków zapobiegających wypadkowi spełnia ten wymóg)								
38.	Czy w przypadku stosowania wału napędowego, który mógłby ulec zanieczyszczeniu lub uszkodzeniu na skutek ciągnięcia go po podłożu, przewidziano urządzenie do zamocowania tego wału w ustalonym położeniu nad podłożem?
(np. urządzenie zamontowane na maszynie napędzającej w celu podtrzymania wału przegubowo-teleskopowego, aby nie opadł on na ziemię po odłączeniu go od maszyny napędzanej)								
39.	Czy maszyna niestabilna, która w rzeczywistych warunkach pracy (podczas jazdy) ma możliwość wywrócenia się i na której przewożeni są pracownicy (dotyczy również wózków podnośnikowych), posiada konstrukcję ochronną (np. tylną ramę ochronną), która uniemożliwi obrót maszyny o więcej niż 900 podczas przewrotki (zapobiegnie przewróceniu się maszyny bardziej niż tylko na bok)?
(w przypadku możliwości przewrotki maszyny o więcej niż 900, np. „dachowania”, należy zastosować konstrukcję „ROPS”, która zapewni dostateczną przestrzeń ochronną – „DLV” – wokół przewożonych pracowników lub inne równoważne rozwiązanie)								
40.	Czy na ruchomej maszynie przewożącej pracowników (dotyczy również wózków podnośnikowych) zainstalowane jest urządzenie zabezpieczające tych pracowników przed wystąpieniem ryzyka przygniecenia ich do podłoża przez elementy maszyny?								
41.	Czy maszyna posiadająca własny napęd (silnik), która po uruchomieniu może spowodować zagrożenie wypadkowe, wyposażona jest w:								
41a.	– urządzenie zapobiegające jej uruchomieniu przez osoby nieupoważnione?
(np. w stacyjkę z kluczykiem)								
41b.	– urządzenie minimalizujące skutki kolizji, w przypadku poruszania się po torze ruchu jednocześnie kilku maszyn?
(np. w odboje, wyłączniki krańcowe)								
41c.	– urządzenie do hamowania i zatrzymania?
(w tym hamulec awaryjny służący do zahamowania ruchu maszyny w przypadku awarii hamulca zasadniczego, jeżeli taka opcja wyposażenia jest uzasadniona względami bezpieczeństwa pracy)								
41d.	– dodatkowe urządzenia poprawiające widoczność ze stanowiska obsługi maszyny (np. lustra, kamery), jeżeli pole widzenia operatora jest ograniczone i nie zapewnia dostatecznego bezpieczeństwa ruchu maszyny?								
41e.	– oświetlenie zapewniające operatorowi dobrą widoczność pracy maszyny oraz bezpieczeństwo ruchu?								
41f.	– odpowiednie urządzenie przeciwpożarowe?
(dotyczy to maszyn, które własnym działaniem lub w związku z elementami holowanymi, czy przewożonymi mogą zagrażać bezpieczeństwu pracowników stwarzając niebezpieczeństwo pożaru;
uwaga: jeżeli w pobliżu miejsca użytkowania maszyny znajdują się odpowiednie urządzenia przeciwpożarowe, to nie ma obowiązku wyposażania maszyny w takie urządzenia)								
41g.	– urządzenie (system) powodujące natychmiastowe zatrzymanie się zdalnie sterowanej maszyny, jeżeli znajdzie się ona poza zasięgiem działania urządzenia do jej sterowania?
(maszyna powinna bezwzględnie zatrzymać się w przypadku utraty kontaktu z urządzeniem sterującym znajdującym się np. na pulpicie operatora)								
41h.	– urządzenie (lub inne równoważne rozwiązanie) zabezpieczające przed ryzykiem zderzenia bądź uderzenia, które może wystąpić podczas normalnej pracy maszyny?
(np. czujniki zbliżenia, skanery)								
Dodatkowe minimalne wymagania dla maszyn podnoszących	
42.	Czy urządzenie do podnoszenia ładunków zainstalowane na maszynie na stałe:								
42a.	– jest wytrzymałe?
(dotyczy konstrukcji urządzenia i jego mocowania do maszyny)								
42b.	– stateczne (zważywszy na masę podnoszonych ładunków i na odległość ich zawieszenia od podstawy)?								
42c.	– wyraźnie oznakowane wartością maksymalnego dopuszczalnego udźwigu (nominalnego)?
Jeżeli urządzenie jest skonstruowane w ten sposób, że może dźwigać ładunki zawieszane na ramieniu o zmiennej długości (odległość zawieszenia w stosunku do podstawy jest zmienna), to powinno być wyposażone w tablicę obciążalności zawierającą zbiór dopuszczalnych wartości udźwigów w zależności od długości ramienia (odległości zawieszenia).								
43.	Czy osprzęt służący do podnoszenia ładunków oznakowany jest w sposób umożliwiający określenie jego parametrów niezbędnych dla bezpiecznego użytkowania?
(podane są na nim np.: jego przeznaczenie, szczególne warunki użytkowania, maksymalne gabaryty ładunku, dopuszczalny udźwig – w celu poinformowania użytkowników o właściwościach oprzyrządowania)								
44.	Czy maszyna zaprojektowana tylko do podnoszenia ładunków (rzeczy) jest wyraźnie oznakowana w celu uniknięcia przypadkowego jej wykorzystania do podnoszenia osób?
(np. znakami zakazu używania jej do podnoszenia osób)								
45.	Czy stacjonarna maszyna służąca do podnoszenia ładunków zainstalowana jest w taki sposób, aby zminimalizować ryzyko:								
45a.	– przygniecenia pracownika przez ładunek?
(np. jest zapewniona wystarczająca wolna przestrzeń dla pracownika poza strefą ruchu ładunku)								
45b.	– niebezpiecznego przemieszczania się ładunku albo jego spadania?
(np. ładunek nie wykonuje niebezpiecznych ruchów wahadłowych lub pomost, na którym spoczywa ładunek zachowuje stale pozycję poziomą, niezależnie od wysokości podnoszenia)								
45c.	– niezamierzonego uwolnienia się ładunku?
(np. uniknięcia sytuacji, w której dochodziłoby do uderzania opuszczanym ładunkiem o wystające elementy budowli, co w konsekwencji mogłoby doprowadzić do uwolnienia się ładunku z haka;
innym przykładem spełnienia wymogu może być wydzielenie i ogrodzenie strefy niebezpiecznej)								
46.	Czy w maszynie przeznaczonej do podnoszenia lub przenoszenia pracowników (w koszu) stosuje się rozwiązania:								
46a.	– zabezpieczające kosz przed spadnięciem?
(np. zabezpieczenie gardzieli haka przed wypadnięciem oka zaczepu kosza)
W przypadku, w którym mimo zabezpieczenia kosza, pozostaje nadal ryzyko jego spadnięcia, należy zainstalować do kosza linę nośną o zwiększonym współczynniku bezpieczeństwa. Stan techniczny tej liny należy sprawdzać każdego dnia pracy.								
46b.	– zabezpieczające pracownika przed wypadnięciem z kosza, zgnieceniem, uwięzieniem bądź uderzeniem?
(konstrukcja kosza powinna chronić pracowników przed tymi zagrożeniami)								
46c.	– zapewniające bezpieczeństwo pracownikom uwięzionym wewnątrz kosza i umożliwiające niezwłoczne ich uwolnienie?
Pracownicy powinni mieć możliwość awaryjnego wydostania się z kosza zawieszonego na każdej wysokości i przedostania się (przetransportowanie ich) w bezpieczne miejsce.								
47.	Czy podest ruchomy wiszący spełnia wymagania określone w przepisach i Polskich Normach?
Pełnej oceny podestu ruchomego wiszącego – wg odrębnej, szczegółowej listy kontrolnej – należy dokonać po jego zamontowaniu na miejscu użytkowania.								
48.	Czy maszyna podlegająca dozorowi technicznemu, pełnemu lub ograniczonemu, eksploatowana jest na podstawie ważnej decyzji Urzędu Dozoru Technicznego zezwalającej na jej eksploatację?								
Wymagania minimalne dla drabin i rusztowań	
49.	Czy drabina przenośna spełnia wymagania Polskich Norm?
(np. PN-EN-1+AC Drabiny. Terminologia. Rodzaje i wymiary funkcjonalne; PN-EN 131-2+AC Drabiny. Wymagania i badania oraz oznakowanie)								
50.	Czy rusztowanie spełnia wymagania określone w przepisach i Polskich Normach?
Pełnej oceny rusztowania – wg odrębnej, szczegółowej listy kontrolnej – należy dokonać po jego usytuowaniu (zmontowaniu i umocowaniu) na miejscu użytkowania. Użytkowanie rusztowania jest dopuszczalne po dokonaniu jego odbioru przez kierownika budowy lub uprawnioną osobę.								

Oceny dokonali:
................................................................... 							Zatwierdził:
................................................................... 					 ...................................................................
...................................................................
...................................................................
Miejscowość ......................................................................, data .......................................